Xã luận: MỘT CHIẾN LƯỢC UCRAINA CHO ĐƯỜNG DÀI (Phương Tây cần một chính sách để quản lý một cuộc chiến sẽ còn tiếp diễn) - Richard Haass

Bài xã luận của Richard Haass đã được bạn Nguyễn Quốc Bình dịch sang tiếng Việt. Cảm ơn bạn Bình, và tôi đăng nguyên văn bản dịch để ai quan tâm có thể tham khảo.

Nguyên văn bài xã luận: A Ukraine Strategy for the Long Haul (The West Needs a Policy to Manage a War That Will Go On)

MỘT CHIẾN LƯỢC UCRAINA CHO ĐƯỜNG DÀI (A Ukraine Strategy for the Long Haul) Phương Tây cần một chính sách để quản lý một cuộc chiến sẽ còn tiếp diễn (The West Needs a Policy to Manage a War That Will Go On)

Richard Haass*

Foreign Affairs, 10-6-2022

Biên dịch: Nguyễn Quốc Bình 

o0o

Khi cuộc chiến của Nga chống lại Ucraina đã vượt qua mốc 100 ngày, những lời kêu gọi chấm dứt xung đột đang gia tăng ở Mỹ và châu Âu. Ý đã đưa ra một kế hoạch hòa bình chi tiết, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo cơ hội cho Nga và cựu ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger đề nghị Ukraine nên cân nhắc nhượng lại lãnh thổ cho Nga để đổi lấy hòa bình.

Nhưng chiến tranh chỉ kết thúc theo một trong hai cách: khi một bên áp đặt được ý chí của mình lên bên kia, trước tiên trên chiến trường, sau đó trên bàn đàm phán, hoặc khi cả hai bên chấp nhận một thỏa hiệp mà họ cho là thích hợp hơn là chiến đấu tiếp. Ở Ucraina, không có kịch bản nào có thể sớm thành hiện thực. Xung đột đã trở thành một cuộc chiến tiêu hao, với các lực lượng Nga và Ucraina hiện tập trung chống lại nhau trong một khu vực tương đối hạn chế. Về mặt ngoại giao, người Ucraina không mấy quan tâm đến việc chấp nhận việc Nga chiếm đóng những vùng đất rộng lớn trên lãnh thổ của họ. Về phần mình, Tổng thống Nga Vladimir Putin không mấy quan tâm đến việc đồng ý với bất cứ điều gì có thể bị đánh giá là thất bại trên sân nhà. Do đó, kết luận không thể tránh khỏi là cuộc chiến này sẽ tiếp diễn - và tiếp tục.

Với chiến thắng và thỏa hiệp là điều không thể bàn cho tương lai gần, Mỹ và châu Âu cần một chiến lược để quản lý một cuộc xung đột kết thúc mở. 'Quản lý' chứ không phải 'giải quyết' là từ mang tính chất tác nghiệp ở đây, bởi vì một giải pháp thì gần như chắc chắn sẽ đòi hỏi một sự thay đổi cơ bản trong hành vi của Mát-xcơ-va, gây bởi sự phản đối phổ biến rộng rãi ở Nga xuất phát từ sự sụp đổ kinh tế hoặc thương vong lớn, hoặc do áp lực của Trung Quốc. Không có giải pháp nào xem ra có khả năng xảy ra sất cả; Có nhiều khả năng người ta sẽ phải chờ đợi sự xuất hiện của một nhà lãnh đạo mới của Nga, người đã sẵn sàng chấp nhận một Ucraina thực sự có chủ quyền, và điều đó thật không may là nằm ngoài khả năng của phương Tây. Tuy nhiên, những gì phương Tây có thể làm là duy trì và tăng cường hỗ trợ Ucraina một cách có chọn lọc, tuân thủ các giới hạn về sự can dự quân sự trực tiếp vào nước này và gia tăng áp lực kinh tế đối với Nga. Đó sẽ là một chính sách được thiết kế để đối phó với chiến tranh, thay vì kết thúc nó.

SỰ LỰA CHỌN CỦA NGA

Với việc không thể đạt được sự thay đổi chế độ ở Kiev, Putin đã giảm bớt tham vọng của mình, tập trung vào việc kiểm soát một lát mỏng ở phía Nam và phía Đông của Ucraina trong nỗ lực mở rộng và kết nối các vùng lãnh thổ mà ông ta đã nắm giữ vào năm 2014. Tuy nhiên, điều mà ông ta không từ bỏ là niềm tin của mình, tin rằng Ucraina không xứng đáng là một thực thể có chủ quyền . Kết quả là, rất khó để tưởng tượng chuyện Putin sẽ kết thúc cuộc xung đột. Nếu lực lượng Nga hoạt động kém hiệu quả trong cuộc tấn công liên tục của họ ở Donbas, ông ta sẽ không thể chấp nhận điều mà nhiều người có thể coi là thất bại trong cuộc chiến tranh mà ông ta đã bắt đầu. Làm như vậy có thể khiến ông ta lộ chỗ yếu ớt đối với thách thức nội bộ và có thể đi đến định rõ di sản của mình. Mặt khác, nếu lực lượng Nga giành được ưu thế, Putin sẽ không có lý do gì để đồng ý ngừng giao tranh cả.

Các triển vọng hòa bình ngày càng mờ nhạt là không có khả năng có bất kỳ diễn biến nào có thể thay đổi được tính toán của Putin sẽ thành hiện thực cả. Lấy ví dụ, những lời chỉ trích bên trong nước Nga về cuộc chiến. Ucraina tuyên bố rằng 30 ngàn binh sĩ Nga đã thiệt mạng trong trận chiến, trong khi các đánh giá khác cho thấy con số này chỉ là khoảng một nửa. Dù con số chính xác là gì đi nữa, nó chắc chắn lớn hơn những gì Điện Kremlin đã tưởng tượng. Trong một xã hội bình thường, điều đó sẽ làm mất đi sự ủng hộ cho chiến tranh. Nhưng vì chính phủ có thể kiểm soát thông tin và đàn áp đối lập một cách hiệu quả nên những lời chỉ trích trong nước về cuộc chiến cho tới nay đã bị tắt tiếng.

Điều gì sẽ xảy ra nếu áp lực kinh tế gia tăng? Hiện tại, các lệnh trừng phạt chưa đến mức đe dọa hạ bệ Putin. Giá dầu cao hơn và sự xuất hiện của những người mua như Ấn Độ đã giúp bù đắp cho việc giảm doanh số bán hàng sang phương Tây. Về phần mình, châu Âu tiếp tục nhập khẩu khí đốt của Nga. Nếu ngừng hoạt động như vậy, Nga sẽ khó bán khí đốt cho người khác, nhưng châu Âu có khả năng sẽ tiếp tục mua. Lo lắng về nền kinh tế của mình, các nước châu Âu sẽ chống lại việc cắt giảm nhập khẩu cho đến khi họ có thể yên tâm về nguồn cung cấp khí đốt hoặc các nguồn năng lượng thay thế - tất cả sẽ mất nhiều năm để thành hiện thực.

Sau đó là viễn cảnh về sức ép từ Trung Quốc, nước cho đến nay vẫn đứng về phía Nga. Nếu phương Tây thuyết phục được Bắc Kinh tách khỏi Moscow, thì Putin có thể nhận ra rằng cuộc xâm lược của ông ta đang khiến ông ta phải trả giá bằng một đối tác quan trọng. Mỹ và châu Âu nên làm những gì họ có thể để tách hai cường quốc này xa nhau ra, bao gồm cả việc đưa ra các ưu đãi cho Trung Quốc, đồng thời cảnh báo rằng việc tiếp tục hỗ trợ Nga sẽ dẫn đến mối quan hệ Mỹ-Trung ngày càng xấu đi. Nhưng ngay cả khi họ cố gắng vậy, nỗ lực của họ vẫn có thể thất bại, vì chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ cực kỳ miễn cưỡng làm bất cứ điều gì có thể dẫn đến thất bại của Nga hoặc điều đó cho thấy rằng ông ta đã sai lầm khi liên kết chặt chẽ Trung Quốc với Nga.

QUAN ĐIỂM TỪ PHÍA UCRAINA

Các tính toán của Kiev phức tạp hơn. Giống như bất kỳ quốc gia nào bị tấn công, Ucraina buộc phải đặt mục tiêu chiến tranh ngay lập tức. Chính phủ của nó không nói bằng một tiếng nói duy nhất và bản thân Tổng thống Ucraina Volodymyr Zelensky đã thay đổi lập trường của mình. Đôi khi, ông đã gợi ý rằng ông sẽ chấp nhận chẳng gì tệ hơn là hiện trạng tồn tại từ năm 1991, khi Ucraina độc lập khỏi Liên bang Xô viết, cho đến năm 2014. Trong khi đó, ông ta đã ám chỉ rằng Ucraina có thể sống với sự trở lại một hiện trạng như trước kia khác, vốn tồn tại sau năm 2014 nhưng trước cuộc xâm lược năm 2022, để Nga kiểm soát Crimea và một số vùng thuộc Donbas.

Để xác định có nên thỉnh cầu hòa bình hay không, Ucraina phải xem xét một số yếu tố. Bức xúc nhất là chi phí trực tiếp của chiến tranh. Cho đến nay, theo LHQ, nước này đã phải gánh chịu hơn 3000 thương vong dân sự và theo Zelensky, mỗi ngày có thể mất tới 100 binh sĩ. Nền kinh tế Ucraina dự kiến sẽ giảm 45% trong năm nay. Hơn 6,5 triệu người Ucraina trong tổng dân số 44 triệu người đã bỏ trốn khỏi đất nước kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Hơn 7 triệu người đang phải di dời trong nước. Chi phí khổng lồ như vậy rất khó để duy trì.

Một yếu tố khác để Ukraine xem xét là khả năng tình thế quân sự có thể xoay chuyển. Mặc dù lực lượng của họ đã tốt hơn nhiều so với dự kiến, nhưng không thể cho rằng họ sẽ tiếp tục cứ như vậy. Khi Nga tập trung lực lượng và hỏa lực ở một phần nhỏ hơn của đất nước, nó đã thấy vận may của mình được cải thiện. Các kịch bản trong đó Ucraina đẩy được lực lượng Nga lùi trở lại biên giới, một khả năng có thể khiến Putin tuyệt vọng phải suy tính sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt, dường như ít khả năng hơn nhiều so với cách đây một tháng.

Làm phức tạp hơn nữa tính toán ra quyết định của Ucraina là quyền lực ở lại không chắc chắn của phương Tây. Tại Mỹ, sự ủng hộ của lưỡng đảng đối với việc trang bị vũ khí cho Ucraina đang cho thấy một số mâu thuẫn. Đảng Cộng hòa đang thể hiện những dấu hiệu cổ điển của chủ nghĩa biệt lập, với 11 thượng nghị sĩ Đảng Cộng hòa và 57 thành viên Hạ viện của Đảng Cộng hòa đã bỏ phiếu chống lại gói viện trợ 40 tỷ USD đã được thông qua vào tháng Năm. Các đảng viên Cộng hòa hàng đầu khác, bao gồm cựu Tổng thống Donald Trump và J.D. Vance, ứng cử viên Thượng viện Đảng Cộng hòa tại bang Ohio (trong cuộc bầu cử giữ kỳ tháng 11/2022 này - ND), đã lập luận rằng nhu cầu trong nước nên được ưu tiên hơn việc giúp đỡ Ucraina. Về phía đảng Dân chủ, giá khí đốt cao hơn, một phần là kết quả của chiến tranh, đặt ra một vấn đề chính trị nghiêm trọng đối với chính quyền Biden. Các vấn đề khác đang che phủ chiến tranh Ucraina, với phá thai, kiểm soát súng, lạm phát, an ninh biên giới, và tội phạm thành thị đều tranh giành sự chú ý của người Mỹ. Ở châu Âu, ngày càng có nhiều lo ngại về tác động kinh tế và an ninh lâu dài của việc cô lập Nga, khả năng NATO có thể xảy ra xung đột trực tiếp với Nga nếu Putin mở rộng chiến tranh, dòng chảy của người tị nạn Ucraina , và giá năng lượng tăng.

Tuy nhiên, bất chấp những cân nhắc này, Ucraina gần như chắc chắn sẽ cầm cự. Vì những lý do chính đáng và dễ hiểu, nó sẽ chống lại việc từ bỏ bất kỳ chút lãnh thổ nào. Người Ukraine tự tin vào sức mạnh quân đội của họ và tinh thần vượt trội của quân đội, và họ tin rằng thỏa hiệp lãnh thổ chỉ đơn thuần là thức ăn cho chứng thèm ăn của Putin. Sự tàn khốc của cuộc chiến đã làm cứng rắn dư luận và giới tinh hoa. Zelensky tỏ ra tự tin rằng mình có thể duy trì sự ủng hộ của Mỹ và châu Âu. Tất cả những điều này cho thấy Ucraina sẽ kiên trì và không chấp nhận hòa bình với bất kỳ giá nào.

HÃY CHO HÒA BÌNH MỘT CƠ HỘI?

Không có gì đáng ngạc nhiên khi mong muốn kết thúc chiến tranh ngày càng gia tăng, khi chi phí nhân lực, kinh tế và ngoại giao của nó tăng lên. Giải pháp được đề xuất phổ biến nhất là Ucraina nhượng một số lãnh thổ mà Nga hiện đang chiếm giữ để đổi lấy việc Mát-xcơ-va đồng ý chấm dứt các hành động thù địch. Cách tiếp cận 'vùng đất vì hòa bình' này đã được nói tới nhiều về đường lối ngoại giao của Trung Đông, kể từ sau Chiến tranh 6 ngày** năm 1967, khi Hội đồng Bảo an LHQ đề xuất rằng Israel từ bỏ lãnh thổ mà họ đã chiếm được trong cuộc chiến để đổi lấy hòa bình với các nước hàng xóm Ả-Rập.

Khuôn khổ này đã hoạt động trong một số trường hợp - không chỗ nào giống với các hiệp ước hòa bình mà Israel đã ký với Ai Cập và Jordan - nhưng nó không phù hợp với Ucraina. Trong khi Israel từ bỏ lãnh thổ mà họ đã giành được sau chiến tranh, Ucraina sẽ được yêu cầu nhượng lại lãnh thổ mà họ đã mất trong một cuộc chiến vô cớ chống lại họ. Chênh lệch quyền lực cũng có dạng ngược. Chỉ là một đằng thì một nhân vật chính mạnh nhường đất để đạt được hòa bình, như trường hợp của Israel, nhưng đằng này bên yếu hơn phải nhường lãnh thổ cho bên mạnh hơn với hy vọng rằng cuối cùng nó sẽ hài lòng. Đó là cách tiếp cận được thực hiện ở Munich vào năm 1938, khi Adolf Hitler được trao cho Sudetenland***, khi đó là một phần của Tiệp Khắc, và nó (cách tiếp cận ấy - ND) đã bị mất uy tín một cách hợp pháp kể từ đó.

Tuy nhiên, bất kỳ bên tham gia xung đột nào cũng phải thường xuyên cân nhắc giữa chi phí và lợi ích của việc tiếp tục tiến hành chiến tranh chống lại những kẻ đã hạ vũ khí. Nhượng bộ lãnh thổ vì hòa bình có thể là một lựa chọn hấp dẫn đối với Ucraina; câu trả lời phụ thuộc vào lãnh thổ nào và bao nhiêu lãnh thổ, liệu lãnh thổ đó cuối cùng có thể được lấy lại hay không, và các đặc điểm khác của hòa bình, bao gồm cả tính lâu dài của nó - tất cả đều khó dự đoán. Tuy nhiên, điểm mấu chốt là gần như không thể tưởng tượng được chuyện Ucraina đồng ý ngay cả tạm thời với một kết quả khiến Nga kiểm soát được nhiều lãnh thổ hơn đáng kể so với số lãnh thổ mà họ chiếm đóng trước tháng Hai. Đúng vậy, Ucraina đã có lúc báo hiệu sẵn sàng từ bỏ tham vọng gia nhập NATO và cam kết trung lập. Nhưng nếu quốc gia ấy làm điều đó, họ cũng sẽ khẳng định rằng đây là một quốc gia trung lập được trang bị đầy đủ, điều này sẽ đòi hỏi sự hỗ trợ quân sự liên tục của phương Tây - điều mà Nga có thể sẽ không chấp nhận. Nga cũng không có khả năng chấp nhận Ucraina trở thành thành viên EU, một ưu tiên của Zelensky. Cũng khó có thể tưởng tượng được chuyện hai chính phủ có thể đồng ý về các đảm bảo an ninh bên ngoài cho Ucraina hoặc sự hiện diện của quân đội từ các nước thứ ba, bởi vì các thỏa thuận như vậy sẽ khóa cứng các thỏa thuận về lãnh thổ mà bên này hay bên kia có thể muốn sửa đổi.

Về phần mình, Mỹ nói rằng việc quyết định những gì họ muốn trong một dàn xếp là tùy thuộc vào Ucraina. Lập trường đó rất khó để biện minh, vì Washington có nhiều lợi ích đang bị đe dọa hơn Kiev. Chính quyền Biden đã làm đục ngầu nước lên hơn nữa bằng cách đề xuất một loạt các mục tiêu khác nhau, từ làm suy yếu Nga đến đạt được sự thay đổi chế độ. Vào cuối tháng Năm, tổng thống Mỹ Joe Biden đã tìm cách làm rõ ý định của mình, khi viết trên tờ New York Times , “Chúng ta muốn thấy một Ucraina dân chủ, độc lập, có chủ quyền và thịnh vượng với các phương tiện để răn đe và tự vệ chống lại việc xâm lược hơn nữa'.

Tuyên bố này hữu ích, nhưng nó không kết thúc sự mập mờ rối rắm. Chính quyền Biden đã miễn cưỡng thừa nhận sự thật khó chịu rằng có một sự đánh đổi đang diễn ra ở Ucraina. Mỹ có lợi ích trong việc thực thi quy tắc các quốc gia không bị thay đổi biên giới bằng vũ lực, nhưng lợi ích đó xung đột với lợi ích khác: mong muốn tránh một cuộc giao tranh trực tiếp với một cường quốc vũ trang hạt nhân. Đó là lý do tại sao Mỹ từ chối tham chiến trên bộ, loại trừ việc áp đặt vùng cấm bay trên Ucraina và từ chối phá vỡ sự phong tỏa của Nga đối với các cảng của Ucraina. Sự kiềm chế như vậy là khôn ngoan, nhưng những gì nó thêm vào là thực tế rằng Ucraina sẽ phải tiếp tục chiến đấu cuộc chiến của riêng mình - và ngay cả với sự giúp đỡ của phương Tây, Ucraina có thể sẽ không thể khôi phục lại hiện trạng đã tồn tại trước tháng Hai này, chứ nói gì đến hiện trạng đã tồn tại trước năm 2014.

QUAN ĐIỂM LÂU DÀI

Do đó, phương Tây cần một chiến lược cho chặng đường dài. Một chiến lược như vậy sẽ phản ánh sự hiểu biết rằng chính sách cho đến nay phần lớn đã thành công và nhiều tính năng của nó phải được mở rộng, nhưng cũng như trong tương lai, các yếu tố mới sẽ được yêu cầu. Trong khi tránh can dự trực tiếp vào quân sự, Mỹ và châu Âu nên tiếp tục cung cấp cho Ucraina những vũ khí mà nước này cần (cùng với thông tin tình báo và đào tạo liên quan) để nước này có thể làm nản lòng các hành động quân sự của Nga và giành lại quyền kiểm soát nhiều hơn lãnh thổ của mình. Họ nên ủng hộ mục tiêu khôi phục toàn vẹn lãnh thổ của Ucraina thông qua chính sách ngoại giao và trừng phạt mở cửa trong khi vẫn kiên quyết từ chối công nhận bất kỳ lãnh thổ nào mà Putin cố gắng chiếm trở thành một phần của Nga. Họ nên hoan nghênh Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO, với tư cách chính thức là thành viên đầy đủ hoặc là thành viên trên thực tế với những đảm bảo bên cạnh nếu Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục phản đối. Họ nên làm tất cả những điều này bởi vì họ phải duy trì một quy chuẩn quốc tế quan trọng: rằng biên giới không thể bị thay đổi bằng vũ lực.

Các biện pháp trừng phạt đối với Nga vẫn rất quan trọng. Không gì hiệu quả hơn việc cuối cùng châu Âu cắt không sử dụng khí đốt của Nga nữa. Các nước châu Âu phải ưu tiên đẩy nhanh sự phát triển của các nguồn cung cấp năng lượng thay thế . Nhưng trong thời gian chờ đợi, họ có thể áp dụng thuế quan đối với dầu khí của Nga để làm giảm nhu cầu. Các nước châu Âu cũng nên sẵn sàng các kế hoạch dự phòng cho khả năng Nga cắt giảm xuất khẩu khí đốt sang châu Âu trong nỗ lực làm giảm các chuyến hàng vũ khí tới Ucraina hoặc làm suy yếu sự ủng hộ đối với các lệnh trừng phạt. Mỹ, Châu Âu và các đối tác của họ ở Châu Á, chẳng hạn như Úc, Nhật Bản, Singapore và Hàn Quốc, nên tiếp tục cung cấp hỗ trợ tài chính cho Ucraina. Các quỹ hỗ trợ ấy sẽ giúp bù đắp cho sự gián đoạn kinh tế nghiêm trọng mà đất nước đã trải qua và viện trợ cho hàng triệu người phải di dời do chiến tranh.

Phương Tây cũng nên cố gắng khôi phục xuất khẩu ngũ cốc từ Ucraina, vốn là trung tâm của an ninh lương thực thế giới. Nếu những hạn chế về hậu cần và các cuộc tấn công của Nga hạn chế những gì Ucraina có thể vận chuyển qua đường sắt và đường bộ đến các cảng ở Romania, thì Mỹ và các đồng minh châu Âu nên xem xét cung cấp cho Ucraina các phương tiện tăng cường (rất có thể là máy bay) để tấn công các tàu hải quân Nga ở Biển Đen. Về nguyên tắc, việc tổ chức một liên minh quốc tế để hộ tống các tàu buôn khi họ rời các cảng của Ucraina là điều hấp dẫn, nhưng trên thực tế, điều đó có thể chứng tỏ là không thể tổ chức và quá rủi ro để thực hiện.

Về mặt công khai, các quan chức Mỹ nên định hình cuộc chiến ở Ucraina theo mệnh lệnh, chứ không phải dân chủ. Nhiều chính phủ trên thế giới không dân chủ, nhưng họ có thể liên quan đến tầm quan trọng của việc không bị xâm lược. Mô hình nên là Chiến tranh Vùng Vịnh, khi Mỹ thu hút được sự ủng hộ rộng rãi của quốc tế để khôi phục chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Kuwait, chứ không phải Chiến tranh Iraq năm 2003, khi những nỗ lực nhằm biến đổi Iraq khiến Mỹ gần như bị cô lập. Ở trong và ngoài nước, Biden nên thường xuyên nêu lý do tại sao Ucraina lại quan trọng: cụ thể là nếu các cuộc xâm lược rùng rợn, vô cớ trở nên phổ biến, thế giới sẽ kém an toàn hơn, kém thịnh vượng hơn và ít có khả năng đối mặt với những thách thức toàn cầu ảnh hưởng đến tất cả mọi người hơn.

Cuối cùng, điều có lẽ cần thiết để kết thúc chiến tranh là một sự thay đổi không phải ở Washington mà ở Mát-xcơ-va. Trong tất cả các khả năng, với sự đầu tư sâu rộng của Putin vào cuộc chiến, nó sẽ yêu cầu một người nào đó không phải ông ta thực hiện các bước có thể chấm dứt tình trạng cùng khổ, khủng hoảng kinh tế và vũng lầy quân sự của Nga. Phương Tây nên nói rõ rằng họ sẵn sàng khen ngợi một nhà lãnh đạo mới của Nga đã chuẩn bị thực hiện các bước như vậy ngay cả khi nước này tiếp tục gây áp lực lên vấn đề hiện tại.

Theo Dmitri Trần (trích)